Atatürk'ün, Halk Fırkası Grup Toplantısı'nda Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda Yapılacak Değişiklikler Hakkında Konuşması [29 Ekim 1923]:

[...] "Muhterem arkadaşlar, halinde müşkülata uğradığımız meselenin sebep ve illeti, bütün arkadaşlarca meydana çıkmış olduğu kanaatindeyim. Noksan, kusur, takip etmekte olduğumuz usul ve şekildedir. Hakikatten mevcut Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuza göre bir Heyet-i Vekile teşkiline teşebbüs ettiğimiz zaman bütün arkadaşların her biri vekiller ve Heyet-i Vekile seçimi mecburiyetinde bulunuyor. Hepinizin birden Heyet-i Vekile seçimine mecbur olmanızda görülen müşkülatın halli zamanı gelmiştir. Geçen devrede de aynı surette müşkülata tesadüf ediliyordu. Görülüyor ki, bu usul bazen birçok karışıklıklara sebep oluyor. Yüce heyetiniz bu müşkülün halline beni memur kıldınız. Ben de bu arz ettiğim kanaatten ilham alarak düşündüğüm şekli teklif ettim. Onu teklif edeceğim. Teklifim kabule mazhar olursa, kuvvetli ve dayanışma halinde bir hükümet teşkili mümkün olacaktır. Devletimizin şekil ve mahiyetini tespit eden ve hepimiz için gaye olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'muzun bazı noktalarını açıklamak lazımdır. Teklif şudur: (1)"

Atatürk, yukarıdaki konuşması hakkında Nutuk'ta şu açıklamayı yapmaktadır:

[...] "Pazartesi günü, öğleden evvel saat 10'da Halk Fırkası Grubu, Grup Heyeti İdare Reisi Fethi Bey'in riyasetinde toplandı. Heyet-i Vekile seçimi müzakeresine başlandı.

Müzakerenin cereyanı esnasında Çankaya'da ikametgâhımda bulunuyordum. Kemalettin Sami Paşa'nın önergesinin kabul edilmesi üzerine, toplantıya davet edildim. Toplantı salonuna girer girmez doğru kürsüye çıktım ve şu kısa görüş ve teklifi ortaya koydum:

Efendiler! dedim. Heyet-i Vekile seçiminde fikir ayrılığı hasıl olduğu anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağım hal suretini arz ederim.

Reis Fethi Bey teklifi oya koydu. Kabul olundu.

Efendiler, bir saat zarfında icap eden zevatı Meclis'teki odama davet ederek onlara 28/29 Teşrinievvel [Ekim] gecesi hazırladığım kanun teklifi müsveddesini(*) gösterdim ve fikir alışverişinde bulundum.

Öğleden sonra saat bir buçukta Fırka Genel Kurulu tekrar Fethi Bey'in riyasetinde toplandı. İlk söz bende idi. Kürsüye çıktım ve şu beyanatta bulundum:

Sayın arkadaşlar, çözümlenmesinde güçlüğe uğradığımız sorunun nedeni ve etmeni, bütün arkadaşlarca anlaşılmıştır kanısındayım. Eksiklik ve kötülük uygulamakta olduğumuz yöntem ve biçimdedir. Gerçekten, yürürlükteki Anayasamız gereğince bir Bakanlar Kurulu oluşturmaya giriştiğimiz zaman bütün arkadaşların her biri Bakanlar ve Bakanlar Kurulu seçmek gereğinde bulunmanız bulunuyor. Hepinizin birden Bakanlar Kurulu seçmek gereğinde bulunmanızda doğan güçlüğün giderilmesi zamanı gelmiştir. Geçen dönemde de böyle güçlüklerle karşılaşılıyordu. Görülüyor ki nu yöntem, kimi zaman, birçok karışıklığa yol açıyor. Yüksek Kurulunuz, bu sorunun çözümü için beni görevlendirdiniz. Ben, de bu açıkladığım kanıdan esinlenerek düşündüğüm biçimi saptadım. Onu önereceğim. Önerim kabul edilirse güçlü ve uyumlu bir hükümet kurma olanağı doğacaktır. Devletimizin biçimi ve niteliğini saptayan ve hepimiz için amaç olan Anayasamızın kimi noktalarını açıklamak gereklidir. Öneri şudur:" dedikten sonra bilinen taslağı okutmak üzere yazmanlardan birine uzatarak kürsüden ayrıldım. Önerimin içeriği anlaşıldıktan sonra tartışmalar başladı....(2)"

(*): Atatürk'ün, Nutuk'ta yukarıdaki konuşmasında geçen 28/29 Teşrinievvel [Ekim] gecesi hazırladığım kanun teklifi müsveddesi Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: III-7, D: 18, F: 165-1-4'te bulunmaktadır. Eski yazı belge üzerinde el yazısıyla şu not yer almaktadır:

"28/29 Teşrinievvel 339 [28/29 Ekim 1923] gecesi saat 12.00'den sonra not ettirdim. 29 günü malum şekilde kabul olundu. Evvela Fırka'da sonra Meclis'te.

M. Kemal"

Teklif:

"Devletimizin ilerlemesi ve hükümet işlerinin sürat ve intizamını temin için Teşkilatı Esasiye Kanunu'muzun açıklanmasına, tamamlanmasına ve genişletilmesine ihtiyaç barizdir. Yüce Meclise bu hususun icabı gibi düşünüleceği ve temin olunacağı tabiidir. Ancak, kaçınılmaz ve acil gördüğüm aşağıdaki açıklamaların evvelemirde acele olarak müzakere ve kabulünü teklif ederim.

1.Teşkilatı Esasiye Kanunu'muzun birinci maddesinin nihayetine:

"Türkiye devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir" açıklamasının ilavesi ile söz konusu maddeyi:

"Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü, halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır. Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir" haline sokmak.

2.Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun 1. maddesinden sonra aşağıdaki maddenin ilavesi:

Madde: Türkiye Cumhuriyeti'nin dini, İslam dinidir. Resmi lisanı Türkçedir.

3.Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun 1. maddesinin aşağıdaki gibi düzeltilmesi:

Madde: Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis hükümetin bölündüğü idare şubelerini İcra Vekilleri vasıtasıyla idare eder.

4.Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun 9. maddesi yerine aşağıya konulan maddelerin arkasına:

Madde: Türkiye Reisicumhuru Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu tarafından ve kendi üyeleri arasından bir seçim devresi için seçilir. Riyaset vazifesi yeni Reisicumhurun seçimine kadar devam eder. Tekrar seçilmek caizdir.

Madde: Türkiye Reisicumhuru devletin reisidir. Bu sıfatla lüzum gördükçe Meclis'e ve Heyeti Vekile'ye riyaset eder.

5.Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun 9. maddesinin müsveddeleri kısmen üçüncü maddede ifade olunmuştur. Heyeti Vekile'ye ait olan husus aşağıdaki madde ile açıklanmalı ve tespit olunmalıdır.

Madde: Başvekil, Reisicumhur tarafından Meclis üyeleri arasından seçilir. Diğer vekiller başvekil seçildikten sonra tamamı reisicumhur tarafından Meclis'in tasvibine arz olunur. Meclis toplantı halinde değilse tasvip keyfiyeti Meclis'in toplanmasına bırakılır.

Görüş: Meclis'in, Cumhur Riyasetinin, Heyeti Vekile'nin vazife ve salahiyetleri ve yekdiğerleriyle münasebet suretleri girişte arz olunduğu üzere Teşkilatı Esasiye Kanunu'muzun tamamlanması ve genişletilmesi sırasında yüce Meclis'çe nazarı dikkate alınmak tabiidir. Reisicumhur devlet reisi sıfatıyla Meclis'in tabii reisi olmakla beraber, yüce Meclis'çe şimdi yürürlükte bulunan Dahili Nizamname'nin beşinci maddesi icabınca ikinci bir reis seçilmek lüzumludur.

Gazi M. Kemal"

Kaynakça:

1-"Gazi Mustafa Kemal Tarafından, Nutuk", C.II, Devlet Matbaası, İstanbul, 1934, s.272;

"Kemal Atatürk, Nutuk", Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 1973, s.808-809.

2-"Mustafa Kemal Atatürk Nutuk [Söylev]", İsmet Zeki Eyüpoğlu'nun Türkçesiyle <<Tam Metin>>, Say Yayınları, 5. Baskı: İstanbul 2010, s:602.

3-Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: III-7, D: 18, F: 165-1-4'ten aktaran: Hazırlayan: (Prof. Dr.) Hüseyin Tosun, "Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün Hayatı", Hazırlayan: (Prof. Dr.) Hüseyin Tosun, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, s.314-315.

4- "Atatürk'ün Bütün Eserleri, C:16, [1924]", Kaynak Yayınları, Birinci Basım: Mayıs 2005, s. 142...144.