"[...] Cumhuriyetin Kuruluşuyla İlgili Yasa Tasarısını İsmet Paşa İle Hazırladık [28/29 Ekim 1923];

Gazi Mustafa Kemal Tarafından, Nutuk(1):

[...] "Parti Yönetim Kurulu da Kesin Bir Bakanlar Kurulu Listesi Hazırlayamadı:

28 Ekim [1923] günü akşamüzeri toplantıda bulunan Parti Yönetim Kurulu beni çağırdı. Parti Yönetim Kurulu Başkanı Fethi Bey'di. Parti adına Yönetim Kurulunca bir aday listesi düzenlendiğinden ve Parti Başkanı olduğum için benim de düşüncemin öğrenilmesi uygun görüldüğünden toplantıya çağırdıklarını bildirdi. Düzenlenen listeye göz gezdirdim. Bence uygun olduğunu, ancak bu listede adları bulunan kişilerin de oy ve onaylarını almak gerektiğini söyledim.

Bu önerim uygun görüldü.

Sözgelişi, Dışişleri Bakanlığına aday gösterilen Yusuf Kemal Bey'i çağırdık. Yusuf Kemal Bey, bu listeye giremeyeceğini bildirdi. Bundan ve buna benzer kimi durumlardan anladım ki, Parti Yönetim Kurulu, onaylanabilecek kesin bir aday listesi düzenleyememektedir. Yönetim Kurulu üyelerine, gerekenlere daha çok görüşerek kesin bir liste saptamalarını öğütledikten sonra yanlarından ayıldım.

Gece olmuştu. Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasını terk ederken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşalara tesadüf ettim. Ali Fuat Paşa, Ankara'dan hareket ederken bunların Ankara'ya ulaştıklarını o günkü gazetede 'Bir uğurlama ve bir karşılama' başlığı altında okumuştum. Henüz/daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle mülakat/görüşmek için geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca akşam yemeğine gelmelerini Müdafaa-i Milliye Vekili/Milli Savunma Bakanı Kâzım Paşa vasıtasıyla/aracılığıyla [kendilerine] tebliğ ettim. İsmet Paşa ile Kâzım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle beraber/birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya gittiğim zaman, orada, beni görmek üzere gelmiş Rize Mebusu/Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Mebusu/Milletvekili Ruşen Eşref Beylere tesadüf ettim. Onları da yemeğe alıkoydum.

[...] "Cumhuriyetin Kurulması Kararını Nerede ve Kimlere Söyledim:

Yemek esnasında/sırasında: "Yarın Cumhuriyeti ilân edeceğiz!" dedim. [Orada] Hazır bulunan arkadaşlar derhal fikrime/düşünceme iştirak ettiler/katıldılar. Yemeği terk ettik/bitirdik. O dakikadan itibaren hareket sureti hakkında/nasıl davranılacağı konusunda, kısa bir program tespit ettim ve arkadaşları vazifelendirdim/görevlendirdim. Belirlediğim programın ve verdiğim yönergenin uygulanışını göreceksiniz.

Efendiler/Baylar, görüyorsunuz ki, Cumhuriyet ilanına karar vermek için Ankara'da bulunan bütün arkadaşlarımı davete/çağırmaya ve onlarla müzakere/görüşme ve münakaşaya/tartışmaya asla/kesinlikle lüzum ve ihtiyaç görmedim. Çünkü onların zaten ve tabiaten/doğal benimle bu hususta/konuda hemfikir/eş düşüncede olduklarına/olduklarından şüphe etmiyordum/kuşkum yoktu. Halbuki/Oysa, o esnada/sırada Ankara'da bulunmayan bazı zevat/birtakım kimseler, salahiyetleri/yetkileri olmadığı halde, kendilerine haber verilmeden ve görüş ve rızaları alınmadan [oy ve onayları alınmadan] Cumhuriyetin ilan edilmiş olmasını gücenme/dargınlık ve ayrılık vesilesi/nedeni saydılar.

[...] "Cumhuriyetin Kuruluşuyla İlgili Yasa Tasarısını İsmet Paşa İle Hazırladık:

O gece birlikte bulunduğumuz arkadaşlar, erkenden beni terk ettiler/yanımdan ayrıldılar.

Yalnız İsmet Paşa Çankaya'da misafir/konuk idi. Onunla yalnız kaldıktan sonra bir kanun tasarısı müsveddesi/taslağı hazırladık. Bu müsveddede/tasarıda 20 Kânunusani [20 Ocak] 1921 tarihli Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun devlet şeklini tespit eden maddelerini şu suretle değiştirmiştim:

Birinci maddenin sonuna: "Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisince yönetilir. Meclis, hükümetin yönetim kollarını bakanlar aracılığıyla yönetir."

Bundan başka, Anayasanın temel maddelerinden olan, 8'inci ve 9'uncu maddeleri de değiştirilerek ve açıklanarak şu maddeler yazıldı:

"Madde-Türkiye Cumhurbaşkanı Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca ve kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilir. Başkanlık görevi, yeni Cumhurbaşkanının seçilmesine dair sürer. Yeniden eski başkan seçilebilir."

"Madde-Türkiye Cumhurbaşkanı, Devletin Başkanıdır. Bu kimliği ile gerek görüldükçe, Meclise ve Bakanlar Kuruluna başkanlık eder."

"Madde-Cumhurbaşkanı, Başbakanı, Meclis üyeleri arasından seçer. Öteki bakanlarda başbakanca, yine Meclis üyeleri arasından seçildikten sonra hepsi Cumhurbaşkanınca Meclisin onayına sunulur. Meclis toplantıda değilse, durumun onayı Meclisin toplanacağı güne ertelenir."

Bu maddelere komisyonda ve Mecliste din ve dille ilgili, bildiğiniz bir madde de eklenmiştir."

Not: Bu tasarı, 29 Ekim 1923'te önce Halk Fırkası Grup Toplantısı'nda, sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde tartışılmış [29-30 Ekim 1923 tarih, 43.İçtima 1.Celse, 2/209 tezkere, 364 Sayılı Kanun ile] ve kabul edilmiştir (2).

Gazi Mustafa Kemal Tarafından, Nutuk(1):

[...] "Önerim Partice ve Meclisçe Görüşülüp "Yaşasın Cumhuriyet" Sesleri Arasında Kabul Oldu:

Baylar, parti toplantısına son verildi ve hemen Meclis toplantısı açıldı. Saat öğleden sonra altı idi. Yasa tasarısı Anayasa Komisyonunca yöntem gereği incelenerek, tutanağı hazırlanırken, Meclis birtakım işlerle uğraştı. Sonunda, Başkanlık yerinde bulunan Başkan Vekili İsmet Bey [İnönü], Meclise şu bilgiyi verdi:

"Anayasa Komisyonu, Anayasa'nın değiştirilmesi konusundaki tasarının ivedilikle ve hemen görüşülmesi öneriliyor."

"Kabul!" sesleri üzerine, tutanak okundu. Öneri dolayısıyla görüşüldü. Sonunda, yasa, birçok milletvekillerinin "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleriyle alkışlanan söylevleriyle onaylandı.

Kaynakça:

1-"Gazi Mustafa Kemal Tarafından, Nutuk", C.II, Devlet Matbaası, İstanbul, 1934, s.268-269;

"Kemal Atatürk, Nutuk" C.II, Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 1973, 803-804.

"Mustafa Kemal Atatürk, "Nutuk [Söylev], İsmet Zeki Eyüboğlu'nun Türkçesiyle <<Tam Metin>> Say Yayınları, 5. Baskı, İstanbul 2010, s.599.

2-Tasarının kabul edilen şekli için bkz. "TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, c.3, TBMM Matbaası Ankara, s.90-99.