Atatürk'ün Memduh Şevket Bey'in Vazifesinin Sona Ermesi Üzerine İran Şahı Rıza Şah Pehlevi'ye Yazısı (13 Ağustos 1930);

"Türkiye Reisicumhuru

Gazi Mustafa Kemal

Âla Hazreti Hümayun Şehinşahı İran Rıza Şah Pehlevi Hazretleri'ne

Aziz ve büyük dost.

Nezdi Hümayunlarında büyükelçimiz sıfatıyla bulunmuş olan Memduh Şevket Bey'in hizmetlerine diğer bir mahalde ihtiyacımız olmakla kendisinin geri çağrıldığını Zatı Hümayunlarına beyan ederim.

Memduh Şevket Bey'in(*) vazife yaptığı müddetçe emirlerimizin icrasında Zatı Hümayunlarının da tasvibine mazhar olduğuna emin bulunuyorum.

Bu ümit ile Zatı Şehinşahilerine karşı olan daimi dostluğumu ve İran milletinin saadet ve gelişmesi hakkında beslediğim samimi arzuların kati teminatını tekrar ederim.

İyi dostunuz

Gazi Mustafa Kemal"

Ankara'da, 13.8.1930'da tanzim edilmiştir (1).

(*)Memduh Şevket Bey:

Memduh Şevket ESENDAL (Çorlu, 29 Mart 1883 – Ankara, 17 Mayıs 1952). Rumeli göç­meni çiftçi bir ailedendir. Bir süre Edirne Rüştiyesi’ne devam ettiyse de ayrılmak zorunda kaldı. Doktor olmak istiyordu ancak savaşlar ve ailesinin geçirdiği çalkantılar nedeniyle öğrenim göremedi; kendi ifadesiyle, ilk mektep de dahil hiçbir okuldan mezun olmamış, tam manasıyla bir alaylı olarak yetişmişti. 1906’da o zamanlar gizli bir dernek olan İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girdi. Babasının 1907’de ölümü üzerine ailesini geçindirebilmek için 1912’ye kadar çiftçilikle uğraştı. İkinci Meşrutiyet’in ilanı (1908) sonrasında bir süre Esnaf Odaları Mümessili oldu. İttihat ve Terakki müfettişi olarak Anadolu ve Rumeli’de görev yaptı. Balkan Savaşı çıkınca önce İstanbul’a, sonra Çorlu’ya döndü. Birinci Dünya Savaşı’nda toprakları askeri tarıma ayrıldığı için çiftçiliği bırakmak zorunda kaldı. Müta­reke Dönemi’nde Damat Ferit hükümetinin kovuşturmasına uğradı, bir süre İstanbul’da kaçak yaşadı; 1919’da İtalya’ya gitti, bir yıl kadar Roma’da kaldı. Milli Mücadele’yi başlatan Mustafa Kemal’in yanında yer almak için Ankara’ya geçti; İttihat ve Terakki yıllarında benimsediği Meslekî Temsil’e dayalı yönetim anlayışını burada da savundu. Ankara Hükümeti’nin ilk dış temsilcisi olarak, orta elçilik göreviyle Bakû’ye gönderildi (1920-24). İstanbul’da geçimini sağlamak için Kabataş, Galatasaray ve İstanbul Erkek liselerinde tarih-coğrafya öğretmenliği yaptı (1924-25). Tahran’da beş yıl büyükelçilik yaptı (1925-30). Yurda dönüşünde Elazığ’dan milletvekili seçildi (1931-33). Daha sonra sekiz yıl süren Kâbil Büyükelçiliği görevinde bulundu (1933-41). 1941-50 yılları arasında bu kez Bilecik milletvekili olarak Meclis’te yer aldı. 1942’de CHP genel sekreterliği görevine getirildiyse de 1945’te bu görevden kendi isteğiyle çekildi. Geçirdiği beyin kanaması sonucu 17 Mayıs 1952 gecesi sabaha karşı öldü; Cebeci Asri Mezarlığı’na gömüldü(2).

Kaynakça:

1-)D.B.A. (TC Dışişleri Bakanlığı Arşivi) - MÜT. 3/97'den Fransızca çevirisiyle birlikte aktaran: "Atatürk ve Yabancı Devlet Başkanları C.2", Hazırlayan: Bilal N. Şimşir, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2001, s.463-464'ten aktaran; "Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt: 23, (1929-1930)", Kaynak Yayınları, Birinci Basım: Mart 2008, s.340.

2-)YKY (Yapı Kredi Yayınları) Biyografi: Memduh Şevket Esendal; erişim: https://www.yapikrediyayinlari.com.tr/yazarlar/memduh-sevket-esendal

erişim: 10.08.2026, s.20:00.