Atatürk’ün Yeni Bir Parti Kurulması Hakkında Fethi Bey’in 9.8.1930 Tarihli Mektubuna Cevabı (11.8.1930):

Görevinden istifa ederek, 22 Temmuz 1930 günü İstanbul'a dönen Paris Büyükelçisi Ali Fethi (Okyar) Bey, yeni bir parti kurmak için temaslara başlamış, 9 Ağustos 1930 günü Atatürk'e "Serbest Cumhuriyet Fırkası" isminde yeni bir parti kurulması isteğiyle aşağıdaki mektubu yazmıştır:

[...]

"Cumhuriyet idaresinin memleketimizde ebedîleşmesi için, bir partili hükümet idaresi yerine tartışma hürriyetini kurmak ve hükümetten millet işleri hakkında ciddî hesap istemeyi temin etmek ve bu işlerde hata varsa herkesin gözü önünde cereyan edecek serbest tartışma sonucu düzeltmeye çalışmak gayelerinin gerçekleşmesine, Cumhuriyet'in kurucusu olmak sıfatıyla herkesten evvel Başkanımızın taraftar bulunduklarına asla şüphe edemem. Cumhuriyet'in âşıkı olmak sıfatıyla bu gayelerin gerçekleşmesi mukaddes emelimdir. Bu sebeple tam ve gerçek cumhuriyetçi ve bütün anlamıyla lâik ve fakat Cumhuriyet Halk Partisi'nin malî ve iktisadî ve iç ve dış siyasetlerinin bir çok noktalarına karşı bulunan ayrı bir parti ile siyasî mücadele sahnesine atılmak kararındayım. Bu siyasî kararımın ne yolda yorumlanacağını bilmek lüzumunu hissediyorum. Cevabınızı bekler ve en derin kalbî sevgilerimle beraber hürmet ve saygılarımı sunarım.(1)"

Atatürk, Ali Fethi (Okyar) Bey'in, 9 Ağustos 1930 tarihli mektubuna aşağıdaki cevabı vermişlerdir:

[...]

"Azizim Fethi Beyefendi,

9 Ağustos 1930 tarihli mektubunuzu aldım ve dikkatle okudum. Kendimi düşüncelerinize ve sorularınıza, Reisicumhur ve Cumhuriyet Halk Fırkası'nın Umumî Reisi iki sıfatla muhatap gördüm. Malumdur ki, resmi vazifem dolayısıyla ben bugün Cumhuriyet Halk Fırkası'nın umumî reisliğini fiilen yapmamaktayım. Fiili riyaset İsmet Paşa tarafından yerine getirilmektedir. Reisicumhurluk vazifesinin sonunda bizzat teşkil ettiğim Cumhuriyet Halk Fırkası reisliğini fiilen yapacağım tabiidir.

Hükümetin icraatıyla alakalı olarak ileri sürdüğünüz görüşlerin zamanında, bahis konusu oldukça cevaplarını vermek hükümete ait olacaktır. Bu suretle hakikatlerin daha açık meydana çıkacağına şüphe yoktur. Büyük Millet Meclisi'nde ve millet önünde müllet işlerinin serbest münakaşası ve iyi niyet sahibi zatların ve fırkaların görüşlerini ortaya koyarak milletin yüksek menfaatlarını aramaları benim gençliğimden beri âşık ve taraftar olduğum bir sistemdir. Reisicumhur olmayarak, yalnız fiilen Cumhuriyet Halk Fırkası reisi bile bulunsaydım, Fırka programını ve icraatını eleştiren ve insani ve siyasi ahlakına emin olduğum sizin gibi bir zatın düşüncelerini dikkat ve muhabbetle dinlerdim ve istifadeli bulurdum. Memnuniyetle tekrar görüyorum ki, laik Cumhuriyet esasında beraberiz. Zaten benim siyasi hayatta bir taraflı olarak diama aradığım ve arayacağım temel budur. Dolayısıyla Büyük Meclis'te aynı temele dayanan yeni bir fırkanın faaliyete geçerek, millet işlerini serbest münakaşa etmesini, Cumhuriyet esaslarından sayarım.

Bu itibarla görüşlerinizi takip için siyasi mücadeleye girmenizi bittabi iyi karşıladım.

Reisicumhur bulunduğum müddetçe, reisicumhurluğun üstime teslim eylediği yüksek ve kanuni vazifeleri hükümette olan ve olmayan fırkalara karşı adilane ve tarafsızca yerine getireceğime ve laik Cumhuriyet esası dahilinde fırkanızın her nevi siyasi faaliyet cereyanlarının bir engelle karşılaşmayacağına emniyet edebilirsiniz, efendim.

Reisicumhur

Gazi Mustafa Kemal (2)"

*Kaynakça:

1-Cumhuriyet, 11 Ağustos 1930, Numara: 3261, s.1;

-Türk Devrim Tarihi, Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayını, 1971, s.147;

-Ahmet Ağaoğlu, Serbest Fırka Hatıraları, 1969. s.7-8;

-Mahmut Goloğlu, Devrimler ve Tepkileri, 1972, s.278;

-Ali Fethi Okyar, "Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu, Nasıl Feshedildi?", 1987, s.54-56'den aktaran Prof. Dr. M. Utkan Kocatürk, "Kaynakçalı Atatürk Günlüğü", s.440.

2-Hâkimyeti Milliye, 12 Ağustos 1930, Numara: 3262, s.1;

-Cumhuriyet, 12 Ağustos 1930, Numara: 2250, s.1;

-Vakit, 12 Ağustos 1930, Numara: 4523, s.1;

-Ayın Tarihi, Haziran-Eylül 1930, C.22-23, Sayı: 75-78, s.6578;

-Nazif Karaçam, "Atatürk Kırklareli'nde", 2.Basım, Türk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şubesi Yayınları, 1998, No:29, s.55;

-Ali Fethi Okyar, "Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu, Nasıl Feshedildi?", 1987, s.12-18 'den aktaran; "Atatürk'ün Bütün Eserleri C.23 (1929-1930)",Kaynak Yayınları, 1.Basım: mart 2008, s.339.

*Not:

1-Prof. Dr. M. Utkan Kocatürk, "Kaynakçalı Atatürk Günlüğü" adlı eserinde Atatürk’ün yeni bir parti kurulması hakkında Fethi Bey’in 9.8.1930 tarihli mektubuna cevap tarihini 10 Ağustos 1930 olarak vermektedir. Prof. Dr. Kocatürk, kaynak olarak aşağıdaki eserleri göstermektedir:

-Ali Fethi Okyar, "Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu, Nasıl Feshedildi?", 1987, s.59-60;

-Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, 1964, s.544;

-Ahmet Ağaoğlu, Serbest Fırka Hatıraları, 1969. s.9;

-Mahmut Goloğlu, "Devrimler ve Tepkileri", 1972, s.279;

-Asım Us, "Gördüklerim Duyduklarım Duygularım", 1964, s.139.

2-Anadolu Haber Ajansı (AA), Atatürk’ün yeni bir parti kurulması hakkında Fethi Bey’in 9.8.1930 tarihli mektubuna cevap tarihi ise 11 Ağustos 1930 olarak verilmiştir.