Başbuğ Atatürk'ün Cenaze Merasimi Kronolojisi (10-21 Kasım 1938):

"Türk İstiklâl Harbi Hulâsası. 1912 : 1922" adlı 13 sayfalık kitap Genelkurmay Harp Tarihi Encümeni tarafından kaleme alınmış, Genelkurmay Başkanlığı tarafından 1937 yılında Atatürk'ün sağlığında yayımlanmıştır. Eserde Atatürk'ten "Başbuğ Atatürk! " olarak söz ediliyor ve Milli Mücadele Savaşı yorumlandıktan sonra, Atatürk'ün diğer büyük komutanlar ile bir karşılaştırılması yapılıyor ve "En Büyük Komutan Kim?" sorusuna Türk ordusu şu cevabı veriyordu:

"Tarih her ulusa mensup komutanların yaptıkları imha muharebelerine birçok yapraklarını tahsis etmiştir. Bunların içinde Atillâ, Cengiz, Timur, Yıldırım, Fatih, Yavuz, Süleyman gibi birçok zaferler yaratan, tarihi kendine ram etmiş Türk büyük komutanları da vardır.

...Timur çok üstün ordusu ile kazandığı zaferde, ordunun komutanını esir etmiş fakat büyük kısım kurtulmuştur. Atatürk hiçbir üstünlüğü olmayan ordusu ile hem düşman komutanını esir etmiş, hem de düşman ordusunun büyük kısmını yok etmiştir. Kemal Atatürk'ün beyninden doğan ve çelikten iradesi ile tatbik edilen 30 Ağustos 1922 imhası yüksek sevk ve idare ve bilhassa neticesi bakımından tarihin en büyük başarısıdır."

Başbuğ Atatürk'ün Cenaze Merasimi Kronolojisi (10-21 Kasım 1938):

*10 Kasım 1938, Perşembe:

-TBMM’nin ilk Başkanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, saat 09.05’te İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda vefat etti.

-Vefatın akabinde T.C. Hükûmeti, durumu resmî bir tebliğ ile ilan etti.

-TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda, Cumhurbaşkanı Vekilliği görevini üstlendi. TBMM Başkanı ve Cumhurbaşkanı Vekili Mustafa Abdülhalik Renda, yeni Cumhurbaşkanı seçimi için TBMM Genel Kurulunu 11 Kasım günü olağanüstü toplantıya davet etti.

-9 Kasım günü İstanbul’a gelmiş olan Başbakan Mahmut Celal Bayar, saat 11.00’de Ankara’ya gitmek üzere trenle İstanbul’dan ayrıldı.

-Saat 11.25’ten itibaren ulusal yas alameti olarak tüm yurtta bayraklar yarıya indirildi.

-İstanbul’daki tüm konsoloslar İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ’ı ziyaret ederek taziyelerini bildirdiler ve kendi bayraklarını yarıya indirdiler.

-Ankara’daki tüm elçiler, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’yı ziyaret ederek taziyelerini sundular ve özel defteri imzaladılar.

-Atatürk’ün cenaze merasimini tertip etmek üzere Dışişleri Bakanlığında iki komisyon kuruldu.

-Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, saat 17.00’de Ankara’daki tüm elçileri toplu olarak kabul etti. Kabul sırasında, elçiler adına Afganistan Büyükelçisi Sultan Ahmet Han bir konuşma yaptı.

-Ankara’da bulunan tüm elçilikler, cenaze merasimi sona erinceye kadar etkinlikleri iptal edeceklerini ve elçiliklerdeki kendi bayraklarının yarıya indirileceğini açıkladılar.

-Başbakan Mahmut Celal Bayar saat 23.05’te Ankara’ya geldi. İstasyondaki karşılamada TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda, İçişleri Bakanı Hasan Şükrü Kaya, milletvekilleri, mülki ve askerî ileri gelenler ile Ankara’da görev yapan tüm elçiler hazır bulundu. İstasyondan TBMM’ye geçen Başbakan, 23.30’da Bakanlar Kurulu ile bir toplantı yaptı ve toplantı 01.00’e kadar devam etti.

-Fransa Cumhurbaşkanı Albert Lebrun ile Fransa Başbakanı Edouard Daladier, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya ve Başbakan Mahmut Celal Bayar’a birer telgraf çekerek taziyelerini bildirdiler.

-Almanya Başbakanı Adolf Hitler, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

-Yunanistan Başbakanı İoannis Metaksas, Başbakan Mahmut Celal Bayar’a bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

-Bulgaristan Kralı III. Boris ile Bulgaristan Meclisi Başkanı Stoyko Stefanov Moshanov, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya ve Başbakan Georgi İvanov Koseivanov da Başbakan Mahmut Celal Bayar’a birer telgraf çekerek taziyelerini bildirdiler.

-Yugoslavya Kral Naibi Prens Pavle Karacorcevic, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya ve Başbakan Milan Stojadinovic de Başbakan Mahmut Celal Bayar’a birer telgraf çekerek taziyelerini bildirdiler.

-Sovyetler Birliği Yüksek Sovyet Meclisi Başkanı Mihail İvanovic Kalinin, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya ve Başbakan Vyaceslav Molotov da Başbakan Mahmut Celal Bayar’a birer telgraf çekerek taziyelerini bildirdiler.

-Macaristan Kral Naibi Miklos Horthy, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

-Japonya Prensi Takamatsu, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

-Romanya Başbakanı Miron Cristea, Başbakan Mahmut Celal Bayar’a bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

-Polonya Cumhurbaşkanı Ignacy Moscicki, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda’ya bir telgraf çekerek taziyelerini bildirdi.

*11 Kasım 1938, Cuma;

-Atatürk’ün naaşı, Prof. Dr. M. Lütfü Aksu’nun başında olduğu bir doktor heyeti tarafından tahnit edildi.

-Dolmabahçe Sarayı’nda saat 10.00’dan itibaren Atatürk’ün naaşı başında üniformalı subaylar tarafından ihtiram nöbeti tutulmaya başlandı.

-Sabah saatlerinden itibaren Dolmabahçe Sarayı önünde İstanbul halkı kalabalıklar hâlinde toplanmaya başladı. Kalabalık, gece geç saatlere kadar sarayın önünde beklemeye devam etti.

-TBMM Genel Kurulu saat 11.00’de toplandı. Atatürk için yapılan saygı duruşunun ardından Atatürk’ün vefatına dair hükûmetin resmî tebliği okundu. Ardından Mustafa İsmet İnönü, saat 11.45’te milletvekillerinin oy birliği ile (oturuma katılan 348 milletvekilinin kullandığı 348 geçerli oy ile) yeni Cumhurbaşkanı seçildi.

-Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü, 12.10’da TBMM’de yemin ederek görevine başladı. İnönü’nün yeni Cumhurbaşkanı seçilmesi vesilesiyle saat 12.30’da 101 pare top atışı yapıldı.

-Başbakan Mahmut Celal Bayar yeni Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü’ye hükûmetin istifasını sundu. Cumhurbaşkanı İnönü, yeni hükûmeti kurma görevini tekrar Bayar’a verdi. TBMM’deki bu oturumda Ankara’daki tüm elçiler de hazır bulundu.

-İnönü, saat 15.00’te TBMM’de tebrikleri kabul etti.

-Saat 16.00’da Başbakan Mahmut Celal Bayar’ın kurduğu yeni hükûmet, Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü başkanlığında bir toplantı yaptı.

*12 Kasım 1938, Cumartesi:

-Önceki gün Dolmabahçe Sarayı önünde toplanan İstanbul halkı, sabah saatlerinden itibaren yeniden saray önünde kalabalık oluşturmaya başladı. Toplanan İstanbul halkı, gece geç saatlere kadar sarayın önünde beklemeye devam etti.

-Anadolu Ajansı, Atatürk’ün cenaze töreninin 21 Kasım günü Ankara’da yapılacağını duyurdu.

-İngiltere, Sovyet Rusya, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya ve Bulgaristan, Atatürk’ün cenaze törenine özel heyetler göndererek katılacaklarını açıkladılar.

-Üniversite öğrencileri saat 11.00’de Taksim Meydanı’nda toplanarak Atatürk’e bağlılık yemini etti.

-Atatürk’ün cenaze merasimini izlemek amacıyla çok sayıda yabancı gazeteci İstanbul’a gelmeye başladı.

*13 Kasım 1938, Pazar;

-Anadolu Ajansı, 21 Kasım’da Ankara’da düzenlenecek cenaze töreninden sonra Atatürk’ün naaşının Etnografya Müzesi’ne konulacağını ve anıt mezar yapılana kadar burada kalacağını duyurdu.

-Dolmabahçe Sarayı önünde toplanan İstanbul halkı, bekleyişlerine devam etti.

-Atatürk’ün cenaze töreni için İstanbul’a gelen yabancı gazetecilerden bir grup Dolmabahçe Sarayı’na gelerek matem ve ihtiram defterini imzaladılar.

-Mahmut Celal Bayar ve hükûmet üyesi bakanlar, Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü’nün başkanlığında toplandı. Toplantıda Atatürk için düzenlenecek cenaze töreninin esasları belirlendi. Bakanlar Kurulunun bu konuda aldığı kararların, 14 Kasım günü TBMM Genel Kuruluna sunulması kararlaştırıldı

*14 Kasım 1938, Pazartesi:

-İstanbul Belediyesi, Dolmabahçe Sarayı’nda bulunan Atatürk’ün naaşının 16-17-18 Kasım günlerinde yöneticiler ve halkın ziyaretine açılacağını bildirerek, bu ziyaret sırasında tazim geçişinin nasıl yapılacağına dair hazırlanan programı açıkladı.

-Dolmabahçe Sarayı önünde toplanan İstanbul halkı, bekleyişlerine devam etti.

-TBMM Genel Kurulu saat 10.00’da toplandı ve Başbakan Mahmut Celal Bayar başkanlığında kurulan yeni hükûmetle ilgili Cumhurbaşkanlığı tezkeresi okundu.

-TBMM Bütçe Komisyonu hükûmetin hazırladığı cenaze töreni bütçesini inceleyerek kabul etti.

-TBMM Genel Kurulu saat 14.00’te toplandı ve Başbakan Mahmut Celal Bayar, Atatürk’ün cenaze töreni programını açıkladı. Bütçe ve Atatürk’ün vefatı üzerine yapılan konuşmalardan sonra bütçe tasarısı oy birliğiyle kabul edildi ve yasalaştı.

-Cenaze töreni programı basına açıklandı. Bu programa göre Atatürk’ün naaşının 19 Kasım günü İstanbul’dan ayrılarak Ankara’ya getirilmesi ve “Millî Matem Günü” ilan edilen 21 Kasım günü düzenlenecek cenaze töreniyle Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konulması öngörüldü.

*15 Kasım 1938, Salı:

-Tüm yurda gönderilen bir genelge ile 21 Kasım günü saat 14.00’te ülke genelinde Ankara’daki cenaze töreniyle eş zamanlı olarak birer tören düzenleneceği bildirildi.

-Dolmabahçe Sarayı önünde toplanan İstanbul halkı, bekleyişlerine devam etti.

-Hükûmet, Atatürk’ün cenaze töreni ve uyulması gereken esaslara dair bir kararname yayımladı.

*16 Kasım 1938, Çarşamba:

-İstanbul Belediyesinin 14 Kasım günü yaptığı açıklama gereği, Atatürk’ün naaşı yöneticiler ve halkın ziyaret edebilmesi ve tazim geçişi yapabilmesi için Dolmabahçe Sarayı’nın kabul salonundaki katafalk üzerine yerleştirildi.

-İstanbul halkı saat 10.00’dan itibaren Atatürk’ün tabutu önünden ihtiram geçişi yapmaya başladı. Halk arasında eski Afgan Kralı Emanullah Han’ın da olduğu görüldü.

-Başbakan Mahmut Celal Bayar başkanlığında kurulan yeni hükûmetin programı TBMM Genel Kuruluna arz edildi. Hükûmet, TBMM Genel Kurulunda yapılan oylama sonucu oy birliği (344 oy) ile güvenoyu aldı.

-Hükûmet, 21 Kasım günü Ankara’da yapılacak cenaze töreni programını ilan etti.

-Ankara’daki üniversite öğrencileri büyük kalabalıklar hâlinde Ulus’taki Atatürk Anıtı’nı ziyaret ederek çelenk bıraktı ve Atatürk’e bağlılık yemini etti. Bu ziyarete Başbakan Mahmut Celal Bayar ile bakanlar ve çok sayıda milletvekili de katıldı.

-Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü, Atatürk’ün cenaze törenine katılmak isteyenlerin İstanbul’a ve Ankara’ya ulaşımlarını kolaylaştırmak amacıyla bir hafta boyunca yük taşımacılığına ara verildiğini ve bu şehirlere ek seferler konulacağını açıkladı.

*17 Kasım 1938, Perşembe:

-İstanbul’daki yabancı ülke konsolosları saat 09.50’de Dolmabahçe Sarayı’na gelerek çelenk bıraktılar.

-Atatürk için İstanbul’da düzenlenecek törene katılacak sekiz milletvekilinden oluşan TBMM heyeti İstanbul’a geldi.

-Atatürk’ün cenaze törenine katılacak yabancı heyetler ile askerî birlikler İstanbul’a gelmeye başladı. (Sovyet Rusya, Suriye, İran, Arnavutluk, Macaristan, Romanya, Yunanistan, Mısır, Milletler Cemiyeti) İstanbul halkı, büyük kalabalıklar hâlinde Atatürk’ün naaşı önünden ihtiram geçişi yapmaya devam etti.

-Dolmabahçe Sarayı’nda bulunan Atatürk’ün naaşı önünde ihtiram geçişi devam ederken, dışarıda saat 20.00’den hemen sonra çıkan izdihamda 11 kişi hayatını kaybetti

*18 Kasım 1938, Cuma:

-Başbakan Mahmut Celal Bayar ile İçişleri Bakanı İbrahim Refik Saydam, Atatürk için İstanbul’da düzenlenecek törenlere katılmak için saat 12.15’te İstanbul’a geldiler.

-Atatürk’ün cenaze törenine katılacak yabancı heyetler ile askerî birliklerin İstanbul’a gelişleri devam etti. (İngiltere, Bulgaristan, Yugoslavya, Afganistan, Irak, Fransa, Almanya)

-İzmir’de öğrenciler büyük kalabalıklar hâlinde Cumhuriyet Meydanı’ndaki Atatürk Anıtı’nı ziyaret ederek çelenk bıraktı ve Atatürk’e bağlılık yemini etti. Bu ziyarete kalabalık bir halk kitlesi de katıldı.

-Edirne’de öğrenciler büyük kalabalık hâlinde Atatürk Anıtı’nı ziyaret ederek çelenk bıraktı ve Atatürk’e bağlılık yemini etti. Bu ziyarete kalabalık bir halk kitlesi de katıldı.

-İstanbul halkı, büyük kalabalıklar hâlinde Atatürk’ün naaşı önünde ihtiram geçişi yapmaya devam etti.

*19 Kasım 1938, Cumartesi:

-Atatürk’ün cenaze namazı, Dolmabahçe Sarayı’nda saat 08.10’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İslâm Tetkikleri Enstitüsü Müdürü Profesör Mehmet Şerafettin Yaltkaya tarafından kıldırıldı.

-Atatürk’ün naaşı saat 08.30’da, komutanlığını Org. Fahrettin Altay’ın yaptığı askerî kortejle top arabasına konularak Dolmabahçe Sarayı’ndan çıkarıldı. Kortejde Başbakan Mahmut Celal Bayar, TBMM Heyeti, devlet erkânı ve diğer katılımcılar yer aldı.

-Kortej, saat 09.10’da hareket etti. Kabataş, Tophane, Karaköy, Galata Köprüsü, Eminönü ve Gülhane Parkı üzerinden kalabalık eşliğinde geçen Atatürk’ün naaşı saat 12.30’da Sarayburnu’ndan Zafer torpidosuna nakledildi. Bu torpido 13.00’te hareket etti. Daha sonra Atatürk’ün naaşı Selimiye Kışlası açıklarında bekleyen Yavuz zırhlısına nakledildi. Yavuz, saat 14.00’te İzmit’e doğru hareket etti.

-Türk ve yabancı savaş gemilerinin eşlik ettiği Yavuz zırhlısı saat 19.30’da İzmit Limanı’na yanaştı. Yavuz’un taşıdığı Atatürk’ün naaşı saat 20.30’da İzmit İstasyonu’nda bekleyen özel trene nakledildi. Atatürk’ün naaşını taşıyan özel tren saat 21.00’de Ankara’ya doğru yola çıktı.

-Atatürk’ün cenaze törenine katılacak yabancı heyetler ile askerî birliklerin İstanbul’a gelişleri devam etti. (İtalya)

*20 Kasım 1938, Pazar:

-Atatürk’ün naaşını taşıyan özel tren saat 10.00’da Ankara İstasyonu’na ulaştı.

-Atatürk’ün naaşı, aralarında Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü, TBMM Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda ve Başbakan Mahmut Celal Bayar’ın da bulunduğu devlet erkânı, askerî birlikler, yabancı ülke temsilcileri ve kalabalık bir halk kitlesi tarafından istasyonda karşılandı.

-Atatürk’ün naaşı top arabasına konularak kortej eşliğinle saat 10.40’ta istasyondan ayrıldı ve saat 11.30’da TBMM binası (İkinci Meclis/Cumhuriyet Müzesi) önüne getirildi. Burada hazırlanmış olan katafalka yerleştirildi.

-Saat 13.00’ten itibaren halkın Atatürk’ün naaşı önünde ihtiram geçişi yapmasına izin verildi. İhtiram geçişleri gece yarısına kadar devam etti.

*21 Kasım 1938, Pazartesi:

-Saat 09.00’dan itibaren TBMM binası (İkinci Meclis/Cumhuriyet Müzesi) önünde askerî birliklerin geçit merasimi yapıldı.

-Top arabasına konulan Atatürk’ün naaşı, yerli ve yabancı erkânın ve kalabalık bir halk kitlesinin katılımıyla saat 11.00’de TBMM binası (İkinci Meclis/Cumhuriyet Müzesi) önünden alınarak kortej eşliğinde Etnoğrafya Müzesi’ne doğru yola çıkarıldı.

-Meclis, İstasyon ve Halkevi güzergâhından ilerleyen kortej saat 12.15’te Etnografya Müzesi’ne ulaştı. Atatürk’ün naaşı, saat 12.30’da burada hazırlanan katafalka yerleştirildi.

-Devlet erkânı, yabancı heyet mensupları ve halk, Etnografya Müzesi’ndeki Atatürk’ün naaşı önünden son kez ihtiram geçişi yaptı.

-Ankara’daki törenle eş zamanlı olarak tüm yurtta saat 14.00’te cenaze törenleri düzenlendi. Gün boyu tüm ülkede resmî daireler ve özel iş yerleri kapalı tutuldu ve saat 16.00’da Atatürk’ün hatırasına üç dakikalık saygı duruşu yapıldı.

-Cumhurbaşkanı Mustafa İsmet İnönü, Atatürk’ün cenaze törenine katılan yabancı heyet mensuplarını Çankaya Köşkü’nde kabul etti. Kabul sırasında Cumhurbaşkanı, katılımları dolayısıyla kendilerine teşekkür etti.