Atatürk'ün, TBMM'nin gizli oturumunda, İngilizlerin esir değişimi istekleriyle ilgili görüşmeler esnasında konuşması [29 Eylül 1921];

Malta sürgünleri, İstanbul'un işgali sonrasında, 1919-1920 yıllarında işgal kuvvetlerince tutuklanarak bir İngiliz sömürgesi olan Malta'ya sürülen (veya gıyabında tutuklama kararı çıkarılarak sürgüne gönderilecekleri bildirilen) 145 Türk devlet adamı, asker, idareci ve aydın için kullanılan terimdir.

Tutuklama ve sürgünler, Mart 1919'da, Irak cephesinden çekilişi yürütmüş Ali İhsan Sabis Paşa ile başlamış ve Ekim 1920'ye kadar sürmüştür. Seçilen isimler, işgale karşı direnişi organize edilebilecek kadronun ve liderlik potansiyeli gösterebilecek olanların devreden çıkarılmak istendiğini akla getirmektedir. Ermeni Kırımı ile ilgili suçlamalar da sürgünlerin gerekçesi sayılmıştır. Ancak ellerinde rehin misali tuttukları sürgünlerin varlığı ve bu kişilerin tutuklu kalmasının yasal dayanağının belirsiz olması; zamanla İngilizlerin siyaseten aleyhine işlemeye başlamış, Mustafa Kemal Paşa'da de konuyu bir koz olarak kullanmaktan geri kalmamış, 29 Eylül 1921 tarihinde Büyük Millet Meclisi'nin gizli oturumundaki konuşmasında İngilizlerin esir değişimi istekleriyle ilgili görüşlerini şöyle değerlendirmiştir:

[...]

"Mustafa Kemal Paşa [Ankara]:

Efendier, bu mesele hakkında Hariciye Vekili lazım gelen malumatı verdiler. Benim arz etmek istediğim, bu meseleyi anlayış suretidir. Benim anladığıma göre, tutukluların ve esirlerin alışverişi meselesi değil. Gerçi, birçok zamanlar muhtelif vesilelerle bizim elimizde bulunan esirleri kurtarmak istediler. Fakat kendi ellerinde bulunan esirleri vermekte cimrilik ediyorlardı. Daima bizi aldatmak ve elimizdeki esirleri almak fikrini takip ediyorlardı. İngilizlerin takip ettikleri görüş, gösterdikleri muamele bundan ibarettir.

Fakat son muzafferiyeti müteakip, hemen onun tecelli günlerinde İngilizler bir yaklaşma zemini aradılar ve bunu vücuda getirebilmek için derhal bize hiç sormaksızın Malta'da bulunan tutuklularımızı tamamen bırakmaya karar verdiler. Bize ulaşan malumat bu ayın nihayetinde veyahut önümüzdeki ayın on beşinde tutuklularımızın hepsi İnebolu'ya gelecekti. Ancak buna karşılık rica ederiz, siz de bizim esirlerimizi bırakınız şeklinde müracaatta bulunacaklar. Mesele bundan ibarettir.

Bunların hakikatten fenalık yapmış olduklarını biz de işitiyoruz. Bunları kolaylıkla bırakmak istemiyoruz. Şimdi hükümetin düşündüğü şey, mademki İngilizler böyle yaklaşma zemini arıyorlar ve bunun da husul bulmasını istiyorlar. Bizde tabii böyle şeylerden kaçınıyoruz. Dedik ki: Bu yedi sekiz kişiyi mühim bir nokta olarak elimizde tutalım. Diyelim ki, hayır onlar üzerindeki hukukumuzu da muhafaza ediyoruz. Siz bırakmak istediklerinizi gönderiniz. Buna karşılık esirlerinizi göndereceğiz. Böyle bir karar alınmıştır. İngilizlerin görüşünü izah eder bir telgraf vardır ki, bugün gelmiştir. Refet Paşa Hazretleri ile öteden beri devam eden haberleşmelerin son kısımlarını okuyayım, maksat daha iyi aydınlanacaktır. Şemnuniden bir mektuptur efendim. Oradaki tutukluların onların yaptıkları gibi tahliyelerini temin, esirleri büyük bir süratle iade etmek siyasi menfaatlarımız gereğidir. Bendeniz böyle değerlendiriyorum. [Uygun sesleri]"

Kaynakça:

TBMM Gizli Celse Zabıtları, c.2. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1985, s.244'ten aktaran; "Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt: 11, (1921)", Kaynak Yayınları:376, Birinci Basım: Eylül 2003, s.427.