"Hatıra: "Samsun'a çıktığım 18 Mayıs 35 [1919] tarihinden itibaren...
- 17 May
- 4 dakikada okunur
Prof. Dr. Muzaffer Utkan Kocatürk'ün, Mustafa Kemal Atatürk'ün doğumundan, bedenen aramızdan ayrılışına kadar "Kaynakçalı Atatürk Günlüğü" adıyla hazırlamış olduğu başvuru yapıtının 19 Mayıs 1919 maddesinde: "Atatürk'ün Samsun'a çıkışı; [Bandırma vapuru, sabah saat 6.00 sıralarında Samsun limanına girmiş, sandallar aracılığıyla arkadaşlarıyla beraber karaya çıkan Atatürk, askeri bando eşliğinde halk tarafından sevgi ile karşılanmıştır." Hikmet Gerçekçi "İstanbul'dan Samsun'a Cehennemi 215 Saat", Hayat Dergisi, yıl: 1969, sayı:21, s.7.] yazmaktadır.
Mustafa Kemal Atatürk'ün, "1919 senesi Mayısının 19 uncu günü Samsun'a çıktım." sözleriyle başlayan -Nutuk- adlı eserinin dışında, çeşitli konularda tutmuş olduğu notlarının yer aldığı kitapları bulunmaktadır. O, her büyük önder gibi gerçekleştirmiş olduğu -kendince önemli saydığı- faaliyet ve gelişmeleri kısa notlar halinde küçük not defterlerine kaydetmiştir. Atatürk ve dönemi ile ilgili araştırmalarda en önemli kaynaklardan biri kuşkusuz onun kendi düşüncelerini yansıtan, bizzat kendi kaleminden çıkan notların bulunduğu bu defterlerdir.
Mustafa Kemal Atatürk'ün bizzat kendi kaleminden çıkmış olan Not Defterleri toplamda 32 adet eserden oluşmaktadır. Eserlerin 1 tanesi Cumhurbaşkanlığı Arşivinde, 23 tanesi Genelkurmay ATESE Başkanlığı Arşivinde, 8 tanesi ise Anıtkabir Arşivinde bulunmaktadır. Not tuttuğu defterlerden biri de yaveri Şükrü Tezer'de bulunan defterdir. 52 sayfadan ibaret olan bu defter I. Dünya Savaşı döneminde Doğu Cephesi'ndeki faaliyetlerle, Mustafa Kemal Paşa'nın Filistin Cephesi'ndeki faaliyetlerine ait kısa kısa bilgileri içermektedir. Prof. Dr. A. Afet İnan tarafından geniş açıklama ve ilavelerle neşredilen bu defter Türk Tarih Kurumu tarafından birinci baskısı 1972, ikinci baskısı da 1989 yılında yapılmıştır.
Mustafa Kemal Atatürk tarafından kaleme alınan ve Genelkurmay ATESE Başkanlığı Arşivinde bulunan 20 adet defter Osmanlıca, 2 adet defter Latin alfabesi ile 1 defter de Osmanlıca-Fransızca olarak kaleme alınmıştır. Samsun'a çıkışından Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar uzanan süreci içeren notlarına ait defteri Osmanlıca olup K:17 G:107 numarada kayıtlı bulunmaktadır. Bu not defterinde yazılanlar incelendiğinde Atatürk'ün "Nutuk" adlı eserine kaynaklık etmiş gerçeği akla gelmektedir. Defterin ilk sayfasında Samsun'a çıkışıyla ilgili şu not yer bulmaktadır:
"Hatıra:
Samsun'a çıktığım 18 Mayıs 35 [1919] tarihinden itibaren bütün memlekette mevcut millî teşekküllerle temasa gelmeye ve her yerde teşkilâtın takviye ve tevsiîne başladım[*]. Bu hususatı evvela tekmil orduları [kendi kumandama dâhil olan ve olmayan) tenvir ve millî maksad ve teşkilat için tahrîk ettim. Bu babda 13'üncü Kolordu, 15'inci Kolordu, 20'nci Kolordu, 3'üncü Kolordu ve Ordu 2'nci Müfettişliği ve bu müfettişliğin Konya'da bulunan 12'nci Kolordu ve Bursa'da bulunan 14'üncü Kolordu ve hasebü'l-icap doğrudan doğruya bazı fırka kumandanlıkları da uzun uzadıya muhaberât cereyan etti. Umum ordu ile temas ve bu vasıta ile temin-i teşkilat."
[*]: "Burada geçen 18 Mayıs 1335 tarihi, Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun önlerine Bandırma vapuru ile demirlediği tarihtir. O ertesi günü yani 19 Mayıs 1919 sabahı yanında kurmay heyeti olduğu hâlde Samsun'a ayak basmıştır. (Bkz: Atatürk Haftası Armağanı 10 Kasım 2010, Ankara Genelkurmay Basımevi, Yayın Numarası: 2010/78 s.93'te dip not: 70.)
[*]: "Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışından sonra günlüğüne "Hatıra" başlığı altında kaydederken o günü sehven(!) "19" değil, "18" olarak kaydetmiş." (Bkz: "Bir devlet operasyonu: 19 Mayıs", Murat Bardakçı, Turkuvaz Kitap, Birinci Baskı: Eylül 2019, ISBN: 978-605-7717-03-0, Sertifika No: 12815, s.42.)
Nutuk:
(...) Samsun'a çıktığım gün umumî vaziyet ve manzara;
"1919 senesi Mayısının 19 uncu günü Samsun'a çıktım. Vaziyet ve manzara-i umumiye:
Osmanlı Devleti'nin dahil bulunduğu grup, Harb-i Umumîde mağlûp olmuş, Osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şeraiti ağır bir mütarekenâme imzalanmış. Büyük Harbin uzun seneleri zarfında, millet, yorgun ve fakir bir halde. Millet ve memleketi Harb-i Umumîye sevk edenler, kendi hayatları endişesine düşerek, memleketten firar etmişler. Saltanat ve hilâfet mevkiini işgal eden Vahdettin, mütereddi, şahsını ve yalnız tahtını temin edebileceğini tahayyül ettiği deni tedbirler araştırmakta. Damat Ferit Paşa'nın riyasetindeki kabine; âciz, haysiyetsiz, cebin, yalnız Padişah'ın iradesine tâbi ve onunla beraber şahıslarını vikaye edebilecek herhangi bir vaziyete razı.
Ordu'nun elinden esliha ve cephanesi alınmış ve alınmakta...
İtilâf Devletleri, mütareke ahkâmına riayete lüzum görmüyorlar. Birer vesile ile, Îtilâf donanmaları ve askerleri İstanbul'da. Adana vilâyeti Fransızlar; Urfa, Maraş, Ayıntap İngilizler tarafından işgal edilmiş. Antalya ve Konya'da, İtalyan kıtaat-1 askeriyesi; Merzifon ve Samsun'da İngiliz askerleri bulunuyor. Her tarafta, ecnebi zabit ve memurları ve hususî adamları faaliyette. Nihayet, mebde-i kelâm kabul ettiğimiz tarihten dört gün evvel, 15 Mayıs 1919'da İtilâf Devletleri'nin muvafakatiyle Yunan ordusu İzmir'e ihraç ediliyor.
Bundan başka, memleketin her tarafında, anasır-ı Hıristiyaniye hafi, celi, hususî emel ve maksatlarının temin-i istihsaline, Devletin bir an evvel çökmesine sarf-1 mesai ediyorlar.
Bilâhare elde edilen mevsuk malûmat ve vesaik ile teeyyüt etti ki, İstanbul Rum Patrikhanesi'nde teşekkül eden «Mavri Mira» heyeti (Vesika 1), vilâyetler dahilinde çeteler teşkil ve idare etmek, mitingler ve propagandalar yaptırmakla meşgul. Yunan Salib-i Ahmer'i, Resmî Muhacirîn Komisyonu, «Mavri Mira» heyetinin teshil-i mesaisine hâdim. «Mavri Mira» heyeti tarafından idare olunan Rum mekteplerinin izci teşkilâtları, yirmi yaşını mütecaviz gençler de dahil olmak üzere her yerde ikmal olunuyor."
Söylev:
(...) Samsun'a çıktığım gün genel durum ve görünüş;
"1919 yılı Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım. Genel durum ve görünüş:
Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu topluluk, Genel Savaşta yenilmiş, Osmanlı ordusu her yanda zedelenmiş, koşulları ağır bir ateşkes anlaşması imzalanmış. Büyük Savaşın uzun yılları boyunca, ulus, yorgun ve yoksul bir durumda. Ulusu ve ülkeyi Genel Savaşa sürükleyenler, kendi yaşamlarının kaygısına düşerek, yurttan kaçmışlar. Padişah ve Halife olan Vahdettin, soysuzlaşmış, kendini ve yalnız tahtını koruyabileceğini umduğu alçakça önlemler araştırmakta. Damat Ferit Paşa'nın başkanlığındaki hükümet, güçsüz, onursuz, korkak, yalnız padişahın isteklerine nymuş, onunla birlikte kendilerini koruyabilecek herhangi bir duruma boyun eğmiş.
Ordunun elinden silahları ve cephanesi alınmış ve alınmakta.
İtilaf Devletleri, ateşkes anlaşması hükümlerine uymayı gerekli görmüyorlar. Birer uydurma nedenle, İtilaf donanmaları ve askerleri İstanbul'da. Adana ili Fransızlar; Urfa, Maraş, Antep İngilizlerce işgal edilmiş. Antalya ile Konya'da İtalyan birlikleri, Merzifon'la Samsun'da İngiliz askerleri bulunuyor. Her yanda yabancı devletlerin subay ve görevlileri ve özel adamları çalışmakta. Daha sonra, sözümüze başlangıç olarak aldığımız tarihten dört gün önce, 15 Mayıs 1919'da İtilaf Devletlerinin uygun bulmasıyla Yunan ordusu İzmir'e çıkarılıyor.
Bundan başka, yurdun dört bir bucağında Hıristiyan azınlıklar, gizli, açık, özel istek ve amaçlarının elde edilmesine, devletin bir an önce çökmesine çaba harcıyorlar. Sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve belgeler, İstanbul Rum Patrikliğinde kurulan Mavri Mira Kurulu'nun (belge: 1) illerde çeteler kurmak ve yönetmekle, gösteri toplantıları ve propagandalar yaptırmakla uğraştığını doğruladı. Yunan Kızılhaçı, Resmi Göçmenler Komisyonu, Mavri Mira Kurulu'nun çalışmalarını kolaylaştırmaya yardım ediyor. Mavri Mira Kurulu'nca yönetilen Rum okullarının izci örgütleri, yirmi yaşını aşmış gençleri de içine alarak her yerde geliştiriliyor." (Bkz: Gazi Mustafa Kemal Atatürk, "Nutuk - Söylev, I. Cilt 1919-1920", Atatürk Kültür ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2019, 10. Baskı.)
Yorumlar