Teşkilatı Esasiye Kanunu Tasarısı [Halkçılık Programı] 13 Eylül 1920;

Teşkilatı Esasiye Kanunu Tasarısı [Halkçılık Programı], Cumhuriyet'in ilk anayasası olan 20 Ocak 1920 Teşkilatı Esasiye Kanunu'na temel taşı olmuştur. Büyük Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Paşa tarafından 13 Eylül 1920 tarihli olarak Meclis'e sunulmuş, beş gün sonra Meclis'in 18 Eylül 1920 günü, öğleden sonra saat 4.38'de açılan ve riyasetini Reisi Sani Vekili Vehbi Efendi'nin yaptığı 67. toplantı 3. celsesinde okunmuştur:

---Reis [Reisi Sani Vekili Vehbi Efendi]: Hükümetin beyannamesi var, okunacak.

"Büyük Millet Meclisi Riyaseti'ne

Heyeti Vekile'nin siyasi, toplumsal, idari, askeri görüşmelerini özetleyen ve idari teşkilat hakkındaki kararlarını ihtiva eden programı Büyük Millet Meclisi'ne takdim ediyorum. İşbu esaslara dayanarak tanzimi gereken kanun tasarılarının dahi takdim edilmek üzere olduğu arz olunur.

Büyük Millet Meclisi Reisi

Mustafa Kemal" (Mustafa Kemal Paşa'nın bu takdim yazısı için bkz. :"TBMM Zabıt Ceridesi, Devre I, c.4", Hazırlayan: TBMM Zabıt Kalemi Müdürlüğü, 2. Basım, Ankara 1942, s.179-181.)

Not:

Mustafa Kemal Paşa'nın bu takdim yazısı, TC. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 13.09.1920, 030.18.1.1 - 1.11.16 belgede bulunmamakta(!); Büyük Millet Meclisi'nin Esas Mahiyetine ve İdare Usulü Hakkındaki Görüşleri Tespit Eden ve Büyük Millet Meclisi'nin 24 Nisan 1336 (1920) Cumartesi Günkü İkinci Toplantısında İttifakla Kabul Olunan "Mustafa Kemal Paşa'nın Önergesi" yer almaktadır.

"Teşkilatı Esasiye Kanunu Tasarısı [Halkçılık Programı] 13 Eylül 1920;

*Maksat ve Meslek

1. Türkiye Büyük Millet Meclisi, milli sınırı dahilinde hayat ve bağımsızlığın temini ve hilafet ve saltanat makamının kurtarılması ahdiye teşekkül eylemiştir.

2. Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti hayat ve bağımsızlığı kurtarmayı yegâne ve mukaddes gaye bildiği halkı emperyalizm ve kapitalizm tahakküm ve zulmünden kurtararak irade ve hâkimiyetin hakiki sahibi kılmakla gayesine ulaşacağı inancındadır.

3. Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti, milletin hayat ve bağımsızlığına suikast eden emperyalist ve kapitalist düşmanların tecavüzlerine karşı müdafaa ve harici düşmanlarla işbirliği yapıp milleti aldatmaya ve ifsada çalışan dahili hainlerin tedibi için orduyu sağlamlaştırmayı ve onu milli bağımsızlığın dayanağı bilmeyi borç sayar.

4. Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti, halkın maruz bulunduğu sefalet sebeplerini gidererek saadet ve refahının gereklerini ve vasıtalarını temin etmeyi esas ilke ve dolayısıyla toprak, maarif, adliye, maliye, iktisat ve genel olarak toplumsal meselelerde asrın icabına ve halkın hakiki ihtiyacına göre gereken yenilikleri ve tesisleri vücuda getirmeyi başlıca vazife sayar. Ancak, Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti gaye maksatlarını temin için bütün mesai ve icraatında millet ve memleketin maruz bulunduğu fiili tecavüzlere ve ifsatlara karşı milletin birlik ve dayanışmasını halele ve müdafaa ve mücahede kuvvet ve kudretini eksilmeye uğramaktan ehemmiyetle kaçınır. Siyasi, toplumsal ilkelerini milletin ruhundan almaya ehemmiyet atfeden Büyük Millet Meclisi hükümeti bu ilkelerin tatbikatında milletin hakiki eğilimlerini ve ihtiyaçlarını nazarı dikkatte bulundurur. [Not: "Maksat ve Meslek" kısmında yer alan dört madde, 18 Kasım 1920 tarihinde Büyük Millet Meclisi'nin beyannamesi olarak yayımlanmıştır. Beyanname, Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Mayıs 1981, sayı 79, s. 92-94'te şu paragrafla başlamaktadır: [Belge No: 1748] "Emperyalist devletlerin devlet ve ulusumuzun hayatına açıkça kıymaları sonucunda meşru müdafaa için toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi, şimdiye kadar muhtelif vesilelerle açıkça veya zımnen ilan ettiği maksat ve mesleğini bir kere daha bütün cihana arz için bu beyannameyi yayımlamaya lüzum görmüştür."]

*Esas Maddeler

5. Hilafet ve saltanat makamının kurtarılmasına muvaffakiyet hasıl olduktan sonra padişah ve Müslümanların halifesi esas kanunlar dairesinde muhterem ve yüce mevkiini alır.

6. Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü, halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır.

7. İcra kudreti ve kanun yapma salahiyeti milletin yegâne ve hakiki temsilcisi olan Büyük Millet Meclisi'nce tecelli eder ve toplanır.

8. Türkiye Halk Hükümeti, Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Ve "Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti" unvanını taşır.

9. Büyük Millet Meclisi, vilayetler halkınca genel oy ile seçilmiş üyelerden meydana gelir.

10. Büyük Millet Meclisi üyelerinin miktarı her elli bin nüfusta bir üye olmak itibarıyla tertip olunur.

11. Büyük Millet Meclisi'nin seçimi iki senede bir kere icra olunur. Seçilen üyenin üyelik müddeti iki seneden ibaret olup, fakat tekrar seçilmek için uygundur. Büyük Millet Meclisi üyelerinin her biri kendini seçen vilayetin ayrıca vekili olmayıp bütün milletin vekilidir.

12. Büyük Millet Meclisi her sene kasım başında davetsiz toplanır.

13. Büyük Millet Meclisi üyeleri her toplanma tarihinden itibaren dört ay sonra Büyük Millet Meclisi'ne ait bütün hukuk ve salahiyete sahip olmak ve gelecek toplanma devresine kadar toplanma halini muhafaza etmek üzere her vilayetten asgari birer üye bulunacak surette içlerinden üçte birini gizli oy ile ayırır.

14. Bütün kanunların konulması ve değiştirilmesi, feshi ve antlaşmalar ve barış yapılması ve harp ilanı Büyük Millet Meclisi'nin hukuku cümlesindendir.

15. Büyük Millet Meclisi hükümeti kısımlara ayırdığı daireleri özel kanunu icabınca seçilmiş olan vekilleri vasıtasıyla, reisinin riyaseti altında olarak idare eder. Kalan üyeler icrai hususlar için vekillere yön tayin eder ve lüzumunda bunları değiştirir.

16. Ordu sadece Büyük Millet Meclisi'nin ordusudur. Emir ve kumanda salahiyeti Büyük Millet Meclisi'nin manevi şahsiyetinde olup, emir ve kundayla alakalı işler Erkânıharbiye-i Umumiye Vekâleti tarafından yürütülür.

17. Büyük Millet Meclisi reisi aynı zamanda İcra Vekilleri Heyeti'nin de reisidir. Meclis reisi sıfatıyla Meclis namına imza koymaya ve kararları tasdike salahiyettardır.

*İdare

18. Türkiye, coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet bakımından vilayetlere, vilayetler kazalara bölünmüş kazalar da nahiyelerden meydana gelir.

*Vilayet

19. Vilayet, mahalli işlerde manevi şahsiyet ve tam muhtariyete sahiptir. Harici ve dahili siyaset, askeri işler, milletlerarası iktisadi münasebetler ve hükümetin genel vergileri ile menfaatları birden fazla vilayetleri kapsayan hususlar müstesna olmak üzere, Büyük Millet Meclisi'nce konulacak kanunlar icabınca bütün eğitim, sıhhiye, iktisat, ziraat, bayındırlık ve sosyal yardım işlerinin idaresinin tanzimi "vilayet meclislerinin" salahiyeti dahilindedir.

20. Vilayet meclisleri, beş bin nüfusta bir üye itibariyle ve genel oy ile vilayet halkınca seçilmiş üyelerden meydana gelir. Vilayet meclislerinin seçim devresi, Büyük Millet Meclisi'nin seçim devresi kadardır. Toplanma müddetleri senede iki aydır.

21. Vilayet meclisi, üyeleri arasından bir reis ile dört üyeden teşekkül etmek üzere bir heyeti idare seçer. İcra salahiyeti, daimi olan işbu heyete aittir.

22. Vilayette Büyük Millet Meclisi'nin vekil ve temsilcisi olmak üzere vali bulunur. Vali Büyük Millet Meclisi hükümeti tarafından tayin olunup, vazifesi, hükümetin genel ve ortak vazifelerini görmektir. Mahalli idareye karşı vaziyet ve vazifesi yalnız denetlemeden ibarettir.

*Kaza

23. Kaza yalnız bir idari ve inzibati kısım olup, manevi şahsiyete sahip değildir. İdaresi, Büyük Millet Meclisi hükümeti tarafından tayin olunmuş ve valinin emri altında bir kaymakama verilmiştir.

*Nahiye

24. Nahiye, özel hayatında muhtariyete sahip manevi bir şahsiyettir.

25. Nahiyenin bir meclisi, bir idare heyeti ve bir de müdürü vardır.

26. Nahiye meclisi, nahiye halkınca genel oy ile seçilmiş üyelerden meydana gelir.

27. İdare heyeti ve nahiye müdürü nahiye meclisi tarafından seçilir.

28. Nahiye meclisi kazai, iktisadi ve mali salahiyete sahip olup, bunların dereceleri özel kanunlar ile tayin olunur.

29. Nahiye bir veya birkaç köyden meydana geldiği gibi, bir kasaba da bir nahiyedir. Bir veya birçok köyün birleşmesinden hasıl olan nahiyeye "divan", bir kasabanın teşkil ettiği nahiyeye "belde" namı verilir.

*Genel Müfettişlik

30. Vilayetler iktisadi ve toplumsal münasebetleri itibariyle birleşerek genel müfettişlik bölgelerini vücuda getirirler.

31. Genel müfettişlik bölgelerinin genel olarak asayişinin temini ve bütün dairelerin muamelelerinin teftişi ve genel müfettişlik bölgesindeki vilayetlerin ortak işlerindeki ahengin tanzimi vazifesi genel müfettişlere verilmiştir.

13 Eylül 1336 [1920]"

TC Başbakanlık Devlet Arşivi'ndeki belgenin üzerinde "Eski Defter, C. No. I. S. No. 124-129, Karar No: 214" kaşesi basılıdır ve sonunda şu imzalar yer almaktadır:

-Büyük Millet Meclisi Reisi

Mustafa Kemal

-Harici Vekâleti Vekili

Ahmet Muhtar

-Dahili Vekili

Refet

-Adliye Vekili namına

Ahmet Muhtar

-Müdafaa-i Milliye Vekili

Hasta

-Umuru Şer'iye Vekili

Fehmi

-Erkânıharbiye-i Umumiye Reisi

İsmet

-Sıhhiye Vekili

Dr. Adnan

-İktisat Vekâleti Vekili

Mahmut Celâl

-Nafia Vekili

-Maarif Vekili

Dr. Rıza Nur

-Maliye Vekili

Ferit

Kaynakça:

"Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt: 9, [1920]", Kaynak Yayınları: 357, Birinci Basım: Ekim 2002, s.323...327.